تبلیغات
کاشی سنتی مساجد کوثر - نگاهی به تاریخچه کاشی کاری ایرانی و اسلامی

نگاهی به تاریخچه کاشی کاری ایرانی و اسلامی

 

کاشیکاری اسلامی

 

کاشی کاری بعد از فتح ایران توسط مسلمانان به حیات خود ادامه داد و استفاده از آجرهای لعابی رنگ آمیزی شده به عنوان یکی از عناصر مهم معماری ایرانی درآمد و از ایران به جهان اسلام راه یافت شد که نمونه های قابل توجه آن سفالگری ایزنیک در ترکیه در زمان امپراطوری عثمانی در قرن 16و17 می باشد.                    

قصرها،اماکن عمومی و مساجد فراوان از این کاشیکاریها بهره بردند که شامل موتیفهایی به شکل گل و خوشنویسی به همراه نمونه های هندسی زیبا بودند .

در دوران صفویه نمونه های زیادی از کاشیکاری تزئینی ایرانی به چشم می خورد.در ان زمان ، پایتخت صفویان شهر اصفهان بود و مساجد معروف،کلیساها ،قصرها ،بازارها و اماکن عمومی زیاذی با موتیفهای تزئینی کاشی     ایرانی مزین شده اند.اصفهان مهمترین شهری است که می توان ردپای هنر کاشیکاری را در آن یافت.

 

کاشیکاری ایرانی

 

تاریخچه کاشی(آجر لعابی ) و هنرهای تزئینی در ایران به دوران قبل از تاریخ بر می گردد.کاشیکاری در میان هنرهای تزئینی در معماری ایرانی جایگاه ویژه ای دارد.می توان هنرهای تزینی را به این صورت دسته بندی کرد:حجاری ،آجر کاری ،تزئینات گچکاری و کاشیکاری.روشهای پیچیده تولید،طراحی و نوع مصالحی که در هر یک از این 4 روش به کار مرور تحت تاثیر عوامل طبیعی ،اقتصادی و تاثیرات سیاسی قرار گرفته است.

از زمانهای بسیار دور از کاشیکاری برای تزئین بناهای تاریخی استفاده شده است.نمونه هائی از  موزائیک در تکامل تزئینات کاشیکاری نقش داشته است.بناهای مختلفی از نمونه های موزائیک و سنگهای رنگی و کاشیکاریهای با اشکال مثلثی ،نیم دایره و دایره  بهره برده اند.

 

 این نمونه ها بعدها به صورت طراحی عناصر طبیعی مانند درخت ،گیاهان ،حیوانات و انسان تکامل پیدا کرد. اولین نمونه های موزائیک کاری مربوط به ستونهای معبدی در ابید بین النهرین است و مربوط به نیمه دوم قبل از میلاد مسیح می باشد.در این بنا سنگهای رنگی با تزئینات صدف و عاج مزین شده اند و در آنها الگو های هندسی کاملا به چشم می خورد.این موزائیک کاریهای اولیه پایه کاشیکاریهای بعدی بودند.اولین نمونه های کاشیکاری که به عنوان تکاملی در این هنر به شمار می رفت در مکانهایی مانند قصرهای عاشور و بابل در زمان مشابه یافت شده اند.معروفترین نمونه کاشیکاری نمونه موزائیک کاری است که در اکتشافات مارلیک یافت شده است.

 

با ظهور اسلام در ایران،هنر کاشیکاری به شکوفایی رسید و این هنر ، مهمترین ویژگی هنرهای تزئینی در تزئین بناهای مذهبی به شمار می رفت نیاز .به کاشیکاران ایرانی در تمام مناطق امپراطوری اسلامی به شدت احساس می شد.قدیمی ترین نمونه کاشیکاری اسلامی در گنبدهای مساجد مربوط به قرون هفت و هشت میلادی به چشم می خورد.همانطور که ما امروزه می دانیم،تا قرن 11-10 میلادی آجر کاری و گچکاری قبل از ظهور کاشیکاری از مهمترین هنرهای تزئینی آن دوره بودند.

در دوران آل بویه،دو مسجد نائین و نیریز از تزئینات آجر کاری به صورت الگوهای هندسی بهره جسته اند.در قرون 11و12 میلادی ،تزئینات آجری به سرعت از شرق ایران به تمام نقاط دیگر گسترش پیدا کرد.

مهمترین نمونه های آجرکاری در این دوره مقبره پیر علمدار،چهل دخترا ن و برج میهماندوست می باشند.مرحله بعدی تکامل کاشیکاری به صورت ا ستفاده از آجر لعابی رنگی بود.اصلی ترین رنگهای به کار رفته در کاشی کاری رنگ فیروزه ای بود.در دوران سلجوقیان آجرهای لعابی فیروزه های برای تزئین آجرهای بناهای تاریخی استفاده شده است. 

گاهی از این آجرهای لعابی فیروزه ای برای ایجاد خط نسخ  کوفی استفاده شده یا از این آجرها به صورت پراکنده در میان آجرهای معمولی استفاده شده است.قدیمیترین نمونه خط کوفی روی آجر پخته نشده فیروزه ای رنگ در موزه ایران باستان وجود دارد و مربوط به قرن یازده میلادی می باشد.از بناهای مذهبی دیگری که در ترکیب آنها از کاشیکاری فیروزه ای استفاده شده می توان به مسجد سید اصفهان،گنبد قرمز مراغه و مسجد جامع گناباد اشاره کرد..

با حمله مغولان به ایران بسیاری از ویژگیهای سنتی این هنر دستخوش تغییر شد.با پذیرفتن اسلام توسط ایلخانیان در قرن 13 میلادی،کاشیکاری به حالت اولیه خود بازگشت،ایلخانیان به ساختن بناهای مذهبی و غیر مذهبی علاقه مند شدند . در این دوران از کاشیکاری نه تنها در نمای خارجی ، بلکه در نماهای داخلی ساختمان ها برای تزیین دیوارها و گنبد ها استفاده می شد .در پایان دوران ایلخانی و ابتدای دوران تیموری هنر کاشیکاری به اوج تکامل و زیبایی خود رسید و به صورت کاشیکاری معرق جلوه گر شد . در میان بناهایی که با این شیوه تزیین شده اند می توان به مسجد گوهرشاد ، مسجد جامع یزد و مسجد جامع ورامین اشاره کرد .    

 

با آغاز دوره صفوی ، تکنیک دیگری از کاشیکاری ظهور کرد و شرایط اقتصادی و سیاسی موجب تولید کاشی هفت رنگ شد . دلایلی که باعث محبوبیت این تکنیک شد عبارتند از :


 1- مقرون به صرفه بودن تولید کاشی هفت رنگ


 2- زمان کوتاه تر تولید آن


 3- هنرمندان امکان استفاده از تزیینات قبلی را در این شیوه داشتند .


از کاشی های مربع شکل خاصی در این شیوه استفاده می شد . هر کدام از کاشی ها پخته و در کنار یکدیگر قرار داده می شدند . تا کاشی بزرگتری تولید شود . نقوش عربی در این دوره به شدت رواج داشت . این تکنیک تا پایان دوره قاجار متداول بود و استفاده از رنگها در این شیوه از کاشیکاری در الویت دادن به رنگ های زرد و نارنجی روشن، جلوه گر می شد .

در قرون 8 تا 10 میلادی ، بیشتر نمونه های خطی مربوط به احادیث پیامبر اکرم ( ص ) و امامان معصوم وادعیه به خط کوفی روی سفال ها و سرامیک ها در نیشابور به چشم می خورد.